ژئوپارک قشم نخستین ژئوپارک جهانی ایران و خاورمیانه است که تقریبا سراسر جزیره قشم را همراه با جنگل‌های حرا، جزیره هنگام و خلیج دلفین‌ها در بر می‌گیرد. اگر می‌خواهید دره ستارگان، دره تندیس‌ها، غار نمکدان و جنگل حرا را با نگاهی دقیق‌تر ببینید، نقطه شروع مناسب موزه ژئوپارک قشم در خود شهر قشم است؛ جایی که داستان شکل‌گیری این جزیره را پیش از رفتن به طبیعت مرور می‌کنید.
ژئوپارک چیست و چرا قشم یک ژئوپارک جهانی است؟
ژئوپارک سرزمینی یکپارچه است که میراث زمین‌شناسی ارزشمندی دارد و با سه هدف اداره می‌شود: حفاظت از این میراث، آموزش و آگاهی‌بخشی، و توسعه پایدار به کمک مردم محلی. در ژئوپارک، طبیعت حصارکشی نمی‌شود؛ روستاها، صیادان، صنایع‌دستی و زندگی روزمره مردم بخشی از همان سرزمین‌اند. به هر نقطه دیدنی و مهم از نظر زمین‌شناسی یا طبیعی در این محدوده «ژئوسایت» می‌گویند.
قشم از این جهت ویژه است که در جزیره‌ای نسبتا کوچک، مجموعه‌ای متنوع از پدیده‌ها کنار هم قرار گرفته‌اند: دره‌های فرسایشی با شکل‌های عجیب، گنبد نمکی و غارهای نمکی، صخره‌های ساحلی، جنگل‌های مانگرو و سواحل تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها. همین تنوع بود که قشم را به فهرست ژئوپارک‌های جهانی رساند.
ژئوپارک جهانی قشم؛ از ثبت تا بازگشت به شبکه جهانی
به گفته وب‌سایت رسمی ژئوپارک، قشم در ۱ فروردین ۱۳۸۵ (۲۱ مارس ۲۰۰۶) در پاریس به عضویت شبکه جهانی ژئوپارک‌ها درآمد و نخستین ژئوپارک خاورمیانه شد. چند سال بعد، به دلیل برآورده نشدن الزامات شبکه، عضویت قشم از دست رفت و ژئوپارک حدود چهار سال بیرون از این شبکه ماند.
پس از بازسازی ساختار مدیریتی و همکاری سازمان منطقه آزاد قشم با جوامع محلی، ژئوپارک قشم در بهار ۱۳۹۶ (آوریل ۲۰۱۷) دوباره و این بار با عنوان «ژئوپارک جهانی یونسکو» ثبت شد. ارزیابی دوره‌ای بعدی نیز در سال ۲۰۲۲ با موفقیت انجام شد و قشم همچنان عضو این شبکه است.
وسعت و قلمرو ژئوپارک
طبق اطلاعات رسمی ژئوپارک، مساحت خود جزیره (در محدوده جزر و مد) حدود ۱۵۶۵ کیلومتر مربع است و قلمرو کامل ژئوپارک با احتساب جنگل حرا، جزیره هنگام و خلیج دلفین‌ها به حدود ۲۰۶۳ کیلومتر مربع می‌رسد. جزیره حدود ۱۳۰ کیلومتر طول دارد و بلندترین نقطه آن کوه نمکدان با ارتفاع ۳۹۷ متر در جنوب غرب جزیره است.
ژئوسایت‌های اصلی ژئوپارک قشم
فهرست رسمی ژئوپارک ۳۸ ژئوسایت را با کد مشخص معرفی می‌کند؛ از دره‌ها و تنگه‌ها تا روستاها، سواحل و حتی خود موزه. برای آشنایی کامل‌تر با همه جاذبه‌ها، مقاله جاهای دیدنی قشم را ببینید. در ادامه مهم‌ترین و پربازدیدترین ژئوسایت‌ها را کوتاه معرفی می‌کنیم:
- دره ستارگان: پربازدیدترین ژئوسایت جزیره با ستون‌ها و دیواره‌هایی که فرسایش باد و باران شکل داده است. جزئیات بازدید را در مقاله دره ستارگان بخوانید.
- تنگه چاهکوه: دره‌ای باریک با دیواره‌های بلند و چاه‌هایی که مردم محلی در دل سنگ کنده‌اند.
- مجموعه نمکدان: گنبد نمکی جنوب غرب جزیره با غار نمکی که از طولانی‌ترین غارهای نمکی جهان به شمار می‌آید.
- دره تندیس‌ها: دره‌ای با شکل‌های فرسایشی که هر کدام شبیه پیکره‌ای است.
- جنگل حرا: جنگل‌های مانگرو شمال جزیره که زیستگاه پرندگان مهاجر است. پیش از رفتن، مقاله جنگل حرا را ببینید.
- جزایر ناز: جزیره‌های کوچکی در ساحل جنوبی که هنگام جزر با پای پیاده می‌شود به آن‌ها رسید. راهنمای کامل در مقاله جزایر ناز آمده است.
ژئوسایت‌هایی مانند خربس، روستای لافت، ساحل لاک‌پشت‌ها، خلیج دلفین‌ها و جزیره هنگام هم بخشی از همین قلمرو هستند و هر کدام بخش دیگری از هویت طبیعی و انسانی قشم را نشان می‌دهند.
موزه ژئوپارک قشم
موزه ژئوپارک قشم کنار دفتر مرکزی ژئوپارک، در شهر قشم، خیابان ولیعصر، چهارراه پردیس قرار دارد و در فهرست رسمی، خود یکی از ژئوسایت‌های ژئوپارک به شمار می‌آید. آمار منتشرشده ژئوپارک نشان می‌دهد موزه در کنار دره ستارگان، چاهکوه، نمکدان و دره تندیس‌ها از پربازدیدترین نقاط جزیره است.
در موزه چه می‌بینید؟
- اسکلت نهنگ گوژپشت: اسکلتی حدود ۱۵ متری که معمولا اولین چیزی است که توجه بازدیدکنندگان را جلب می‌کند.
- پستانداران و پرندگان: از کوچک‌ترین پستاندار جهان، حشره‌خوار کوتوله با وزنی حدود ۲ گرم، تا پلیکان پاخاکستری و پرنده کوچک شهدخوار.
- مجموعه‌های طبیعی: نمونه‌هایی از حدود ۳۰۰۰ گونه جانوری، همراه با مجموعه سنگ‌ها و صدف‌ها.
- ماکت‌های زمین‌شناسی: بازسازی غار نمکدان، ساحل تخم‌گذاری لاک‌پشت پوزه‌عقابی، جنگل حرا و زندگی انسان‌های پارینه‌سنگی در بام قشم.
- ماکت سه‌بعدی جزیره: نمایی از پستی و بلندی‌ها و شکل‌های زمین قشم که دیدنش پیش از سفر به ژئوسایت‌ها مسیرها را برایتان روشن‌تر می‌کند.
- تاریخ و زندگی مردم جزیره: شواهد سکونت انسان در گذشته، صنایع‌دستی امروز و موضوعات محیط‌زیستی.
ساعت کاری و بهای بلیت موزه ممکن است تغییر کند و در منابع رسمی به‌روز اعلام نشده است؛ پیش از رفتن با شماره ژئوپارک (۰۷۶۳۵۲۴۲۲۸۲) تماس بگیرید یا در محل بپرسید.
بازدید مسئولانه از ژئوپارک
ژئوپارک قشم با بازدید پایدار زنده می‌ماند. بسیاری از شکل‌های فرسایشی جزیره از رسوبات نرم ساخته شده‌اند و با چند لمس، بالا رفتن یا کندن، آسیبی می‌بینند که جبران‌شدنی نیست.
- از مسیرهای مشخص‌شده بیرون نروید و روی دیواره‌ها و ستون‌های فرسایشی بالا نروید.
- سنگ، صدف، فسیل یا بلور نمک را به عنوان یادگاری برندارید.
- روی صخره‌ها و دیواره‌ها چیزی ننویسید و حکاکی نکنید.
- زباله را با خود برگردانید.
- در جنگل حرا و ساحل لاک‌پشت‌ها فاصله با پرندگان و لانه‌ها را حفظ کنید و نور و صدا را کم نگه دارید.
- از راهنمایان محلی و کسب‌وکارهای بومی خرید کنید تا گردشگری به سود مردم جزیره هم باشد.
نکات کاربردی
- اول موزه، بعد طبیعت: اگر چند روز در قشم هستید، بازدید از موزه را در روز اول بگذارید؛ ماکت جزیره کمک می‌کند ژئوسایت‌ها را بهتر بشناسید.
- فاصله‌ها زیاد است: ژئوسایت‌ها در طول جزیره پراکنده‌اند و حمل‌ونقل عمومی به بیشتر آن‌ها نمی‌رسد. مقاله‌های حمل‌ونقل داخلی قشم و سفر به قشم با خودرو را ببینید.
- زمان مناسب: گرمای تابستان بازدید از دره‌ها را سخت می‌کند؛ صبح زود و عصر مناسب‌ترین ساعت‌ها هستند. برای انتخاب فصل، بهترین زمان سفر به قشم را بخوانید.
- جزر و مد را جدی بگیرید: رسیدن به جزایر ناز و قایق‌سواری در حرا به وضعیت آب بستگی دارد. پیش از حرکت مقاله جزر و مد قشم و صفحه هوا و دریا را نگاه کنید.
- تجهیزات: آب کافی، کلاه، کرم ضدآفتاب و کفش مناسب پیاده‌روی همراه داشته باشید.
- رسیدن به جزیره: برای زمان‌بندی شناورها و پروازها به برنامه تردد جزیره قشم سر بزنید و برای برنامه‌ریزی کلی، راهنمای کامل سفر به قشم را بخوانید.
- اقامت و تور: برای پیدا کردن اقامتگاه و تورهای طبیعت‌گردی، فهرست اقامتگاه‌های بوم‌گردی و کسب‌وکارهای گردشگری قشم را ببینید.
پرسش‌های رایج درباره ژئوپارک قشم
ژئوپارک قشم کجاست؟
ژئوپارک قشم یک مکان مشخص نیست؛ تقریبا کل جزیره قشم به همراه جنگل حرا، جزیره هنگام و خلیج دلفین‌ها قلمرو آن است. دفتر مرکزی و موزه ژئوپارک در شهر قشم، خیابان ولیعصر، چهارراه پردیس قرار دارند.
ژئوپارک قشم چه زمانی جهانی شد؟
قشم در سال ۱۳۸۵ (۲۰۰۶) به شبکه جهانی ژئوپارک‌ها پیوست، مدتی عضویتش را از دست داد و در بهار ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) دوباره به عنوان ژئوپارک جهانی یونسکو ثبت شد.
ژئوپارک قشم چند ژئوسایت دارد؟
در فهرست رسمی ژئوپارک ۳۸ ژئوسایت با کد مشخص آمده است که دره ستارگان، تنگه چاهکوه، مجموعه نمکدان، دره تندیس‌ها و جنگل حرا از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها هستند.
بازدید از موزه ژئوپارک قشم چقدر زمان می‌برد؟
برای دیدن آرام بخش‌های اصلی موزه و ماکت جزیره معمولا یک تا دو ساعت کافی است. ساعت کاری را پیش از رفتن تلفنی بپرسید.
آیا برای بازدید از ژئوسایت‌ها راهنما لازم است؟
در ژئوسایت‌های پرتردد مانند دره ستارگان مسیر بازدید مشخص است، اما در مسیرهای دورتر یا دره‌های کم‌تردد، همراهی راهنمای محلی هم امن‌تر است و هم داستان‌های بیشتری از جزیره برایتان می‌گوید.
عکس: European Space Agency، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز آزاد با ذکر منبع (ESA)
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است؛ اولین نفری باشید که تجربه یا پرسش خود را می‌نویسد.